Het monolithisch beeld dat Mark Elchardus borstelt over rechters is een fata morgana (opinie in DM 29/07/2025)
Bruno Lietaert, Evelien de Kezel, Pierre Lefranc, Freddy Evers, Jos Decoker, Patricia Brad, Henri Heimans en Willem Debeuckelaere zijn leden van de onafhankelijke magistratenvereniging Magistratuur & Maatschappij. Ze reageren op een opiniebijdrage die Mark Elchardus eerder voor De Morgen schreef.
Volgens Mark Elchardus is er in onze samenleving een reuzengroot probleem gegroeid: “de juristocratie” (DM 26/07/2025). In alle democratisch enthousiasme hebben we een kwelduivel voor die democratie gekweekt: “een ideologisch project van rechters” belaagt de democratische besluitvorming via “de interpretatie van vage teksten, begrippen en beginselen (…) die geen uitstaans meer heeft met de bedoelingen van wetgever en grondwetgever”, zo gaat de redenering.
“Het optreden van die rechters wordt dikwijls omschreven als een verdediging van de rechtsstaat”, klinkt het bovendien, maar volgens de auteur is dat “volksverlakkerij”. In een merkwaardig amalgaam veroordeelt Elchardus niet alleen het politieke bestel maar ook “de groeiende, arbitraire macht van rechters” als obstakel voor “doeltreffend beleid”.
Waar hééft Mark Elchardus het over? Klaarblijkelijk een snoeiharde kritiek op de rechterlijke uitspraken, maar welke dan? Arbitraire macht van rechters, hoezo? Heeft hij dan nooit gehoord van tweede aanleg, beroep, cassatie enzovoort?
Het monolithisch beeld dat Elchardus borstelt over de zittende magistratuur, de rechters, is een fata morgana. Je moet echt geen doorwinterde socioloog zijn om te weten dat de magistratuur, zowel het parket als de zogenaamde zetel, de rechtsprekende magistraten, een disparate en veelstemmige gemeenschap is die niet voor één gat, laat staan voor één “ideologisch project” te vangen is.
Het gebouw van justitie is erop voorzien om dat precies niet te zijn: pluraliteit is essentieel, meerstemmigheid verzekerd, polyfonie vereist. Dat staat haaks op een “ideologisch project”. En toegegeven: er kan soms een valse noot klinken in dat polyfonisch samenspel. Maar er zijn correcties en dirigenten. En er is de partituur: wet en regelgeving, geschreven door de componist, de wetgever.
Maar vergis u niet: die wetgever is niet alleen de toevallige meerderheid van de laatste verkiezingen en stemming anno 2025 in ons Koninkrijk België maar ook die van de Europese Unie, van onze grondwetgever, van die enorme legistieke traditie die bouwt op de ervaringen van de wereldoorlogen en die vanuit de Amerikaanse en Franse vrijheidsstrijd een grondwet heeft opgeleverd, een Universele verklaring en een Europees verdrag voor de rechten van de Mens.
Die bunker van en voor democratie is ontworpen door de politiek en wordt in stand gehouden door onder meer die magistraten. Maar gelukkig ook door tal van andere actoren in onze veelkleurige maatschappelijke zandbak.
‘Brute macht’
De auteur presteert het ook rechters “brute macht” toe te schrijven. We glijden af naar het recht van de sterkste door oncontroleerbare rechters. Macht? Rechters kunnen enkel in individuele zaken oordelen en als hen al een zaak wordt voorgelegd; ze hebben geen enkel initiatief.
Oncontroleerbaar? Ze controleren elkaar; elke uitspraak is vatbaar voor beroep. De Hoge Raad voor de Justitie voert indringende onderzoeken naar disfuncties. Magistraten vallen zoals elke burger ook onder de strafwet en zijn aan een streng tuchtrecht onderworpen. Advocaten kijken scherp toe; kunnen rechters wraken of rechtspraak ter discussie stellen. Wetten en reglementen worden aangenomen en gewijzigd door regering en parlement. Al die en andere controlemechanismen werken effectief en zorgen constant voor bijsturing en checks and balances.
Wie is hier eigenlijk eigengereid? Het gerecht is voor zijn budget zelf afhankelijk van de minister. De infrastructuur waarin rechters werken is abominabel, en ondanks hun “brute macht” (om 5 voor 12 samenkomen op de trappen van een justitiepaleis) bougeert er niets.
Veel wetten zijn onduidelijk; verdragen vestigen soms vage principes. Hoe die uitwerking moeten krijgen in de realiteit is voorwerp van discussie en je vindt zeker uitspraken waar je het absoluut niet eens mee bent.
In zijn boek Reset suggereert Elchardus de mensenrechten te laten varen en verwijst hij naar Poetin en Xi Jinping, van wie hij begrijpt dat zij hun eigen beschavingsproject claimen. Is dat dan de te kiezen weg?
Waar is de tijd van grote politici, zoals Jean-Luc Dehaene en wie evenaart hen vandaag, zo vraag Elchardus zich nog af. Wel, een samenleving zonder onafhankelijke rechters, daar zou iemand als Dehaene mee gelachen noch voor getekend hebben.