Verslagen van deze conferentie:
zie het verslag in Jubel via https://www.jubel.be/verslag-conferentie-overbevolking-in-de-belgische-gevangenissen-naar-een-behoorlijk-detentiebeleid/ en zie de verslaggeving in de Juristenkrant.
Open brief n.a.v. de Conferentie Overbevolking in de Belgische gevangenissen
Op initiatief van de magistratenvereniging Magistratuur & Maatschappij werd met diverse
partners op zaterdag 26 april 2025 in Antwerpen een congres gehouden over de
overbevolking in de Belgische gevangenissen, met deelname van de federale minister van
Justitie die een slottoespraak hield om het regeerakkoord en haar beleidsverklaring op dat
punt toe te lichten. Op het eerste gezicht een zoveelste congres over een probleem dat al
decennia aansleept. Weinig nieuws. Daarom verscheen er weinig tot niets in de pers. Toch
gebeurde die dag evenwel iets merkwaardigs.
In werkelijkheid was het de eerste keer dat magistratuur, verantwoordelijken van de
strafuitvoering en verkozen justitiespecialisten uit het parlement zo lang samen zaten en
daadwerkelijk naar elkaars ideeën over die overbevolking luisterden. Met vijfhonderd waren
ze en bijna allen bleven ze tot op de laatste minuut van een lange dag.
Het besef bleek neergedaald dat de gevolgen van onze nationale mensenrechtelijke
schande zich elk uur van de dag in bijna alle gevangenissen laat voelen en dat wie daar een
aandeel in heeft, het zich eigenlijk niet meer kan permitteren om zijn post te verlaten voor dit
opgelost is.
De schrijnendste getuigenis kwam zonder meer van de zorgpsychiater van de Gentse
gevangenis. Hoe diep we in de shit weggezakt zijn, hoe schandelijk weinig we omzien naar
de lijdende mens die heel dikwijls vanuit dat lijden een strafbaar feit heeft gepleegd en
hoeveel last we op een schouder van één man durven leggen die de moed nog heeft om
zich in het hol van de leeuw te wagen, bleek uit zijn relaas. Niemand durfde nadien nog
forfait te geven, velen lieten uit eerlijke schaamte enkele vroegere treinen vertrekken.
Nostra parta
Magistraten van het onderzoek, van de zetel en het parket lieten voor het eerst de
striemende aanklacht over hun vermeende onverschilligheid over zich komen, uit eerbied
voor wie alle dagen het hoofd biedt aan de mensonterende toestanden. Sommigen onder
hen durfden het aan te zeggen dat de rechterlijke uitspraak eigenlijk rekening moet houden
met de beschikbare capaciteit in de plaats van die redenering zomaar weg te zetten als een
schending van de scheiding der machten. En dat niemand nog kan wegkijken van het
dagdagelijkse trauma in de gevangenissen voor al wie er verblijft en werkt.
Politici bleken uit het zicht van de camera’s net iets stoutmoediger en minder repressief.
Een politiek mandataris beklemtoonde het belang van meer kleinschalige detentiehuizen.
Een voormalige minister van Justitie gaf toe dat hij zich misrekend had toen hij mordicus de
korte straffen wilde uitvoeren zonder dat de plaatsen in die detentiehuizen al voorhanden
waren. Eerst bouwen, dan uitvoeren, bleek het besef te zijn geworden. Zowaar de
embryonale voorloper van de gedachte van penitentiaire quota.
De gevangenisadministratie die zich dagelijks door de miserie worstelt, kon vaststellen dat
een dialoog met de magistratuur misschien toch resultaten kan opleveren.
Geloofsbelijdenis
Eén ding werd op die mooie lentedag immers heel duidelijk. De blijvende problemen in de
gevangenissen zijn ook het gevolg van een gebrek aan overleg over de machten heen. Tot
drie keer toe werd een oproep gelanceerd om een taskforce overbevolking op te richten die
het probleem na dertig jaar eindelijk eens definitief aanpakt in plaats van het van de ene
naar de andere te blijven doorschuiven.
Een aandachtige toehoorder kon al enkele conclusies noteren op de dag zelf. Zelfs wie
voor uitbreiding van de capaciteit pleitte, onderkende bijvoorbeeld dat dit we dit beter
doen met kleinschalige, gedifferentieerde en maatschappelijk beter verankerde
voorzieningen dan via klassieke gevangenissen die keer op keer als recidivefabrieken
werden benoemd.
Rechters, zo was ook te horen, zijn nog steeds afwijzend ten aanzien van opgelegde
quota, maar blijken bijna unisono aan te geven met zelf opgelegde quota overweg te
kunnen. Dat de gevangenisstraf slechts als ultimum remedium mag gebruikt worden,
blijkt inmiddels in hoofde van een groot deel van de magistratuur verworven.
De wetgever, aangestuurd door een humaan ingestelde minister van Justitie, staat klaar
om een noodwet te stemmen die de gevangenisadministratie in samenwerking met de
strafuitvoeringsrechtbanken terug wat toegang geeft tot een achterdeurpolitiek voor
zolang die zelf opgelegde quota nog geen voldoende soelaas bieden. Een nieuw
strafwetboek dat in 2026 in voege treedt moet de rechters trouwens verder op die weg
helpen.
Ita missa est
Er is dus eigenlijke voldoende common ground om in overleg te gaan en een duurzame
oplossing uit te werken.
Dat zal nodig zijn, want op het congres bleek voor een goede rekenaar ook dat geen van
de door de regering voorgestelde oplossingen zal volstaan. Hoogstens zullen de meer
dan 4.000 kortgestraften in meer gespreide slagorde de secties van de gevangenissen
komen vervoegen, terwijl die nu al overvol zitten.
Naast meer sluitende oplossingen op korte termijn, is het ook nodig om op lange termijn aan
de mensen van dit land uit te leggen dat repressie geen veiligheid oplevert. Zoals de
academici op het congres unisono verklaarden: criminaliteitsbeleid dat echt werkt is altijd
contra-intuïtief. Een taskforce zal zich hoe dan ook moeten buigen over een stevige
communicatiecampagne naar de kiezer toe.
Eveneens is het duidelijk dat ook de sector van de zorg in het bad moet worden
getrokken. De getuigenis van de psychiater liet er geen twijfel over bestaan. De
psychische gezondheid van ons land is dermate aangetast dat de residentiële poot van
de psychische hulp dringend dient versterkt. Het kan zijn dat vermaatschappelijking een
mooi principe is. Maar de huidige drukke en gepolariseerde maatschappij blijkt voor velen
helaas geen deugddoende omgeving meer om in te floreren.
Hans Claus (oud-directeur gevangenis Oudenaarde en voorzitter vzw De Huizen) en
ondersteund door de volgende deelnemers en sprekers op de conferentie overbevolking in
de gevangenissen (in alfabetische volgorde): Kristel Beyens (gewoon hoogleraar Vakgroep
Criminologie VUB Onderzoeksgroep Crime & Society (CRiS)), Tom Daems (gewoon hoogleraar verbonden aan het Leuvens Instituut voor Criminologie, KU Leuven, lid van het
European Committee for the Prevention of Torture and Inhuman or Degrading Treatment or
Punishment (CPT)), Philip Daeninck (advocaat en lid van de Commissie Strafrecht van de
Orde van Vlaamse Balies), Evelien de Kezel (raadsheer Hof van Beroep Brussel en co-
voorzitter Magistratuur & Maatschappij (M&M)), Gert De Nutte (Algemeen coordinator
Humanistisch Verbond), Wout De Ruyck (forensisch beleidsarts Psychiatrisch centrum Sint-
Jan-Baptist Zelzate), Freddy Evers (oud-magistraat en ere-voorzitter M&M), Marlies
Gaillaert (coördinator VZW De Huizen), Bob Gebruers (regionaal coördinator Stichting voor
Morele Bijstand aan Gevangenen (SMBG)), Pierre Lefranc (kamervoorzitter Raad van
State, voorzitter Commissie van Toezicht gevangenis Gent en ere-voorzitter M&M) Mathilde
Steenbergen (voorzitter ad interim FOD Justitie en directrice-generaal dienst Penitentiaire
Inrichtingen FOD Justitie), Eric Maes (senior onderzoeker/werkleider NICC), Joëlle Rozie
(gewoon hoogleraar Strafrecht Universiteit Antwerpen en lid van de Commissie tot
hervorming van het strafrecht), Elieze Termote (vzw De Huizen), John Vandaele (auteur
en journalist MO*), Tom Vander Beken (gewoon hoogleraar Vakgroep Criminologie,
Strafrecht en Sociaal Recht, directeur van het Institute for International Research on
Criminal Policy (IRCP) Universiteit Gent en vicevoorzitter van de Penitentiaire Beleidsraad)
en Erik Vlaminck (roman- en theaterauteur).
